Wie is Said bellari?
Said Bellari is een Marokkaans-Nederlandse psychiater, geboren in Taghilaste (Rif) in 1965. Hij migreerde in 1970 naar Nederland in het kader van gezinshereniging. Na de middelbare school in Maastricht te hebben afgerond is hij in Leiden gaan studeren, waar hij afstudeerde als gezondheidsjurist en arts. In 2002 studeerde hij af als psychiater en momenteel werkt hij als psychiater bij I-psy. Daarnaast is hij ook programmaleider Forensische Zorg voor de Reinier van Arkel-groep. Hij is ook actief in het Islamitisch onderwijs als technisch voorzitter van SIMON en vice-voorzitter van de ISBO. Hij is gehuwd, heeft een dochter en zoon en viert het liefst vakantie in de Cameron Highlands in Maleisie.
 
Interview

- Wat zijn kenmerken van een depressie? Hoe kun je herkennen dat je vader/moeder/broer depressief is of verschijnselen van schizofrenie vertoont?
Je kunt een depressie het beste herkennen aan iemands gemoedstoestand. Hij/zij is dan heel somber. En niet alleen een middagje of een paar dagen, zoals vaak normaal ook voorkomt, maar gedurende weken of zelfs maanden en jaren. Het ontbreekt aan een optimistisch (blij) gevoel. Zo iemand voelt zich snel overbelast, ziet de toekomst heel erg zwart in en heeft weinig tot geen zin meer om plezierige dingen in zijn/haar leven te doen.
Kortom hij kan niet meer genieten van de leuke dingen in het leven: natuur, film, hobby’s of kinderen. Een depressief persoon trekt zich ook gauw terug, isoleert zichzelf en wordt gaandeweg heel passief. Hij verliest aan initiatief. Zo iemand kan zichzelf dan ook vaak niet meer helpen.
 
Daar komt bij dat Marokkanen geen kei zijn in het actief hulp zoeken. Terwijl hulp zoeken juist een teken van slimheid en kracht is. De gezondheidszorg in Nederland zou veel meer een proactieve aanpak moeten hebben om hulp aan Marokkanen aan te bieden. Dit komt voor een deel door de beperkte ontwikkelingsgraad van de gemeenschap uit het land van herkomst. Maar ook culturele aspecten spelen een rol. Bij schizofrenie is dit nog extra van toepassing omdat de zieke vaak niet doorheeft dat hij ziek is, omdat deze ziekte precies dat gedeelte in de hersenen aantast dat nodig is om te beseffen dat je ziek wordt of bent en hulp nodig hebt. Patienten die lijden aan schizofrenie ontkennen dan ook vaak dat ze ziek zijn.
Hun psychotische verschijnselen: het horen van stemmen of het hebben van waandenkbeelden zoals dat allerlei vreemde mensen het op hen gemunt hebben beschouwen zij als waar. Waar dit alles onder andere toe leidt, is dat Marokkanen te laat bij de gezondheidszorg komen: als er al veel kwaad is geschied, al veel schade is aangericht, de ziekte de relaties al erg veel heeft belast in het gezin, op het werk of daarbuiten. Daar bovenop komt dat ze in de gewone gezondheidszorg ook weer snel afhaken.
 
Vandaar dat een instelling als I-psy is opgericht om hulp te bieden die aansluit bij de achtergrond van Marokkanen. Dit helpt tegen het te snel afhaken bij het aanvaarden van hulp en het samenwerken met de hulpverlener om je ziekte te genezen en je problemen op te lossen die de ziekte verergeren. Het is moeilijk, maar het is erg belangrijk dat je doorzet. Zeker wanneer het al maanden niet goed met je gaat en je ook niet meer normaal kunt functioneren op werk en school!
 
Oorzaken van identiteitsproblemen bij jonge Marokkanen
Identiteitsproblemen zijn in de loop van je leven een uitstekende voedingsbodem voor psychische problemen. Het is belangrijk om in de Nederlandse samenleving stapsgewijs te integreren.Vergelijk het met je geboorte: ook toen je geboren werd kon de navelstreng pas worden doorgeknipt NADAT je stevig had doorgeademd.Assimilatie (aanpassing met verstoting van je eigen culturele identiteit) brengt dus je psychische gezondheid ernstig in gevaar. Uit wetenschappelijk onderzoek is gebleken dat Marokkaanse jongens tien keer meer risico lopen op de ziekte schizofrenie als autochtone leeftijdgenoten. Marokkaanse meisjes daarentegen zijn er relatief tegen beschermd. Opvallend was dat als je in een zwarte wijk woonde je ook beschermd was. Dit betekent dat sociale steun helpt en het meemaken van discriminatie en racisme - elke dag weer - vernietigend is voor je zelfbeeld.
Gelukkig is het in deze tijden van Obama niet meer zo bon ton om racistisch te zijn. Het is voor je identiteit dan ook erg belangrijk om integer en kritisch te staan tegen de ontvangende samenleving en tegelijk ook warm en positief te staan tegen de cultuur waar je vandaan komt. Het te snel willen overstappen van de oude cultuur naar een nieuwe cultuur is een belangrijke risicofactor voor het ontwikkelen van een negatief zelfbeeld met de nodige gevolgen voor je psychische gezondheid en je toekomstperspectieven. Het gevolg daarvan is dat te makkelijk de goede dingen van de oude cultuur worden losgelaten en ook te gauw de slechte dingen van de nieuwe cultuur aan worden genomen en dat zorgt vaak voor problemen. De problematiek van de Marokkaanse jongens is terug te voeren tot het veel te veel op straat mogen leven en daardoor een noodzakelijke structuur in het gezinsleven, het onderwijs en bijbaantjes langdurig missen. Meisjes worden daarentegen veel meer strak gehouden thuis, waardoor ze minder in aanraking komen met negatieve elementen in de Nederlandse samenleving zoals het gebruik van alcohol, drugs, gokken en het ongebreideld uitgaan, ten koste van je huiswerk. Het is dus belangrijk om dicht bij je oorsprong te blijven.
Neem de mooie dingen uit de Marokkaanse cultuur mee en maak gebruik van de goede dingen uit de nieuwe Nederlandse cultuur. Profiteer maximaal van ons onderwijsstelsel, de aanwezige voorzieningen en het (uitzend-)werk. Doe vooral ook vrijwilligerswerk, bouw mee en voel je volwaardig deelnemer van deze samenleving en behoud de goede dingen van de Marokkaanse cultuur zoals het goed zijn voor je vader en moeder en het onderhouden van een hechte band met je familie en Marokko. Jij kent wel je (achter-)neven en nichten en wees daar trots op. Jij kunt meer buitenlandse talen spreken dan alleen maar Engels en wees daar ook trots op. Daar is niets mis mee, want veel joden hebben een hechte band met Israel: daar maakt ook niemand een punt van.
 
- Wat is er anders in de behandeling van Marokkanen met depressie of schizofrenie?
In essentie niets. Alleen de benadering is erg belangrijk. Over het algemeen zijn Marokkanen moslim bijvoorbeeld. In de islam zijn er veel uitspraken die je van nut kunnen zijn. Bijvoorbeeld: La yukallifu Allahu nafsan illa wus3uha. Dat betekent dat Allah niet meer vraagt van een mens dan wat hij aankan. Verder is het begroeten erg belangrijk: Salamu alaykum, vrede zij met je, daar gaat een krachtige boodschap van uit. De Ramadan is een jaarlijkse oefening in frustratietolerantie en inlevingsvermogen ten opzichte van alle anderen die het moeilijk hebben in onze wereld. Er zijn een aantal andere kenmerken. Bijvoorbeeld dat er onder hen veel analfabeten zijn. Met dit alles houd je rekening. Marokkanen kunnen ook erg veel moeite hebben met het aanpassen in deze samenleving. Het vergt veel tijd en meer kennis over de voorgeschiedenis van Marokkanen. Maar ik vind het nog altijd belangrijk om een patient als individu te behandelen met zijn eigen persoonlijke verantwoordelijkheid. Ook daar sluit de Islam naadloos aan: eigenlijk is de Islam bij uitstek een calvinistische godsdienst: jij bent alleen voor jezelf verantwoordelijk, je kan niet alleen naar de ander wijzen voor je onheil. Alles begint en eindigt bij jezelf. Zo is het ook in de Islam, op de dag Des Oordeels kun je voor je foute zaken in het leven niet naar een ander wijzen en zullen al je goede zaken je ten goede komen. Maar ook: alle foute dingen zijn goed te maken door berouw en het plegen van goede daden. Je hebt elke dag de kans om overnieuw te beginnen met een goed leven!
 
- Waarom vinden mensen het fijner door een Marokkaanse psychiater behandeld te worden?
De belangrijkste reden is: je moet vertrouwen hebben in degene die je behandelt. Daarvoor moet je elkaar allereerst goed begrijpen. En taal kun je zien als iets letterlijks: de taal die je spreekt, maar ook als iets figuurlijks, al het andere non-verbale eromheen. Wat je voor mens bent en welke principes je voorstaat. Door vertrouwen te hebben in de psychiater kun je veel beter tegen terechte kritiek en neem je dat ook makkelijker van een psychiater aan. Daarnaast neem je van een lotgenoot ook sneller iets aan. Een voorbeeld is dat een patient van mij eerder zal aannemen dat hij eerst de Nederlandse taal moet leren nu hij hier in Nederland wil leven, zodat hij veel beter geholpen kan worden. Als een blanke psychiater dit zou zeggen kan het heel verkeerd overkomen of deze zou aarzelen om zo iets aan te bevelen, terwijl het natuurlijk hartstikke verkeerd is om hier 30 jaar te wonen en nog slecht Nederlands te spreken.
 
- Wat is er anders aan de omgang van familie / vrienden met iemand met schizofrenie / depressie?
Het verschil valt mij erg mee. Mijn patienten kunnen over veel onderwerpen praten met familie. Het probleem is alleen dat wij Marokkanen collectief - als groep dus - niet goed onze psychische problemen onder woorden kunnen brengen. We hebben moeite met het uitleggen van deze Nederlandse woorden. Dit is ook niet gemakkelijk, want we kennen die traditie niet in de Rif. In het Nederlands zijn er een aantal woorden die we begrijpen, maar hoe leg je in het Marokkaans-Arabisch of Tamazight uit dat je depressief bent? Ik heb pas na heel wat onderzoek kunnen ontdekken dat je daarvoor het woord rekneth of raghmam kunt gebruiken. Het laatste is trouwens interessant omdat het letterlijk grijze bewolking betekent, iets waar we vertrouwd mee zijn in Nederland. Verder hebben wij Marokkanen ook veel moeite om over taboes te praten. Maar we onderscheiden ons daar niet in van autochtonen. Kijk naar politici bijvoorbeeld: die zullen ook niet zo gauw toegeven dat hun dochter schizofrenie heeft of hun zoon hasj verslaafd is. Dat prins Claus naar buiten kwam met zijn depressies sloeg in als een bom: dat was en is voor een deel nog een taboe in de Nederlandse samenleving. Over lichamelijke ziekten wordt veel gemakkelijker gepraat. De reden is ook dat de overheid het onvoldoende aanpakt. Psychiaters worden verschrikkelijk onderbetaald vergeleken bij de rest van de medisch specialisten en dat is tekenend voor hoe er met de hele ggz wordt omgegaan. Zo wordt kritiek gegeven op het gebruiken van de separeer, maar het afschaffen ervan, daar wordt alleen maar lippendienst aan bewezen door de minister, want wil je dat bereiken dan zou je veel meer in de ggz moeten investeren. Hij en vele anderen willen voor een dubbeltje op de eerste rang, zeg maar.
 
- Wat kun je doen? Huisarts? Werkt dit? Heeft men daar voldoende vertrouwen in?
Het is een zegen dat wij het fenomeen huisarts in Nederland kennen. Een arts die doorgaans je hele familie en je hele ziektegeschiedenis kent. Daar kun je vertrouwen in hebben. Je huisarts kan je het beste helpen als jij je gesprek ook goed voorbereidt. Schrijf bijvoorbeeld van tevoren op een papiertje wat je precies wil vertellen en wat je wil vragen of verwacht. Of neem iemand mee die dit voor je kan doen. Met al deze informatie kan de huisarts je beter helpen. De gezondheidszorg in Nederland is gericht op samenwerking, niet meer de aloude ik vraag en jij draait. Zoals we ook in Marokko kennen. Hier ben je allereerst zelf verantwoordelijk voor je gezondheid en mag je de huisarts erbij betrekken om die te verbeteren. Dat kan alleen goed gaan als je goed samenwerkt met deze arts. Met zijn netwerk en overzicht kan hij je verwijzen naar een juiste specialist die jou verder gaat helpen. Hij zal hem vaak zelf al voor je bellen en overleg willen voeren. Wanneer je het moeilijk vindt om alleen te gaan kun je altijd iemand meenemen. Verder is het belangrijk om te weten dat je rechten hebt als patient in Nederland: de arts mag niets doen zonder jouw uitdrukkelijke toestemming. Die toestemming kan jij alleen maar geven als de arts jou in begrijpelijke taal de voor- en nadelen van een ingreep (bijvoorbeeld het innemen van medicijnen) heeft uitgelegd. Tegen een arts waar je niet tevreden over bent kun je een klacht indienen bij een klachtencommissie. Als een arts ernstig gefaald heeft, kun je naar een tuchtrechter die zelfs zijn registratie kan afpakken, als dit gegrond is.
 
- Zijn er specifieke afdelingen/psychologen voor Marokkanen ?
Huisartsen hebben soms verpleegkundigen die er speciaal zijn voor Marokkanen. Al is dit niet overal het geval. Wel is er de organisatie i-psy, instelling voor interculturele psychiatrie, die zich onder andere specialiseert in de ggz voor Marokkanen. I-psy houdt zich bezig met de behandeling van migranten in Nederland en werkt aan ontwikkeling van expertise en de bundeling van ervaringen. Daarnaast kan er op termijn wetenschappelijk onderzoek gedaan worden voor deze doelgroepen. I-psy vindt het een belangrijk streven om je te behandelen in je eigen taal en rekening te houden met je eigen culturele achtergrond.
 
- Schrijf je net zo vaak antipsychotica, antidepressiva en lithium voor? Of gebruik je andere vormen van behandeling?
Ik weet niet of ik net zo vaak voorschrijf, ik denk dat ik minder medicijnen voorschrijf dan gemiddeld. Ik sta kritisch tegenover de farmaceutische industrie. Maar het antwoord is ja, ik schrijf antipsychotica voor bij schizofrenie, antidepressiva bij depressie of angststoornissen en lithium bij bipolaire stoornis. Zeer opvallend is mijn ervaring dat ik nauwelijks Marokkanen tegenkom met die laatste stoornis. Kennelijk is er iets in onze genen en sociale toestand (bijvoorbeeld het weinig gebruiken van alcohol) dat ons beschermt hiertegen. De reden dat ik weinig medicijnen uitschrijf is dat ik een groot voorstander ben van het behandelen van de mens als geheel. Nog verder gaand dan het biopsychosociale model dat dominant is in onze beroepsgroep, schrik ik niet terug voor het bespreken van ook zaken op het morele en spirituele niveau. Die vijf niveaus komen terug in het door mij gebruikte benaderingmodel dat ik Tawhidisch noem: 1. Biologisch 2. Psychologisch 3. Sociaal 4. Moreel 5. Spiritueel. Bij deze meest ontastbare niveaus horen zaken als geloofsovertuiging, zingeving, schuld en schaamte, verantwoordelijkheidsbesef voor je medemens en diens toekomst en uiteindelijk zelfs de toekomst van onze hele mensheid. Dus tot en met het gebruiken van spaarlampen toe.
 
- Werkt groepstherapie bij Marokkaanse mannen/vrouwen? Of bijvoorbeeld mindfullness? (soort meditatie)
Ja, en of! Ik stimuleer dit ook! Met z'n zessen of achten kom je bijvoorbeeld veel eerder aan bepaalde oplossingen. Je krijgt ze ook te horen van een lotgenoot. Dat tikt aan! Denk aan wat ik eerder heb genoemd: het zoeken van de juiste woorden. Je leert ze van de ander, althans hebt die kans als je in gesprek gaat met die ander. Samen kom je door uitwisseling van gedachten sneller tot de juiste bewoordingen. Het helpt dus enorm bij die ene zwakte van ons, namelijk om ons onbehagen goed onder woorden te brengen. In het Nederlands, maar ook in het Arabisch of Tamazight. Door vaardigheden en mogelijkheden samen te brengen bespreek je ook makkelijker juist veel taboe onderwerpen. Dit komt doordat je herkenning bij elkaar tegenkomt en weet dat je niet de enige bent met het probleem dat je hebt. Je hoeft het niet weg te stoppen en dat helpt bij het proces van verwerking. Van wegstoppen wordt vaak niemand beter.
 
- Is er verschil in voorkomen van schizofrenie en depressie tussen mannen/vrouwen?
Zoals ik eerder heb genoemd komt schizofrenie veel meer bij Marokkaanse jongens voor dan bij meisjes. Dit komt mijns inziens omdat meisjes, doordat ze kort worden gehouden, gezonder integreren in de Nederlandse samenleving: namelijk niet op straat maar met een hoofddoekje in de klas en achter de kassa als bijbaantje. Doordat jongens te vrij worden gelaten brengen ze ongezond veel tijd op straat door. Een chaotische omgeving, waar de straatcultuur, met haar alcohol, seks en drugs de jongens teveel beïnvloed, in plaats van de gezonde en doseerbare boekenkast of gezinsspelletjes in de huiskamer. Dit tast jaar op jaar hun denkvermogen aan. Uiteindelijk een van de belangrijkste beperkingen bij schizofrenie. Vrouwen hebben over het algemeen meer last van stemmingsproblemen en angsten. De benadering bij vrouwen is ook wel meer aftasten in hoeverre ze over iets willen en kunnen praten. Dit is vereist omdat ik zelf man ben, ik mag niet over hun grenzen heengaan. Misschien herhaal ik dan soms een trauma uit hun eigen verleden. Maar een duidelijke overeenkomst bij zowel Marokkaanse vrouwen als mannen is dat ze het gezin als basisgeheel erg belangrijk vinden. Daarbij speelt de dominante positie van de man wel vaak een rol bij psychische stoornissen. Dit is een cultureel probleem, terwijl Islam juist over gelijkwaardigheid spreekt. De Islam wordt vaak door mannen misbruikt om hun positie in het gezin sterker te maken dan goed is voor henzelf, hun partner en hun kinderen.
 
- Hoe ben je er toe gekomen om psychiatrie te doen?
Ik wilde eerst immunoloog worden maar na mijn studie geneeskunde (wat ik als kind al wilde) en wat practica te hebben gedaan kwam ik erachter dat ik voornamelijk in het lab zou komen te werken. Ik vond dat minder interessant omdat ik juist mensen wil zien, spreken en helpen. Toen kwam ik tijdens mijn studie op het idee om neuroloog te worden. Dat leek me erg interessant, de hersenen. Maar na enige tijd merkte ik tijdens de coassistentschappen, dat psychiatrie het beste bij mij zou passen. Met name interculturele psychiatrie omdat het erg uitdagend is: het is volledig ingebed in deze samenleving met al haar problemen, die ik het liefst als uitdagingen zie. Ik ben zelf tweede generatie migrant met analfabete ouders. Ik heb het integratieproces ook zelf moeten meemaken. Ik herken daardoor erg veel bij mijn patienten. Waardoor ik ze, denk ik, beter kan helpen. Het is mooi om onderdeel van deze Nederlandse samenleving te zijn en ook onderdeel van de migrantengemeenschap. En dat is het mooie aan Nederland zelf. Het is al eeuwen een migranten gemeenschap! Wist je dat de stad Utrecht in het verleden joden niet toestond zich daar te vestigen? Ook die gemeenschap kent belangrijke parallellen met wat wij nu doormaken. Ook bij hen heeft assimilatie de Holocaust niet in de weg gestaan. Dat maakt het meteen ook een enorme uitdaging: hoe kan ik een steentje bijdragen aan het uitbouwen van een vreedzame Nederlandse samenleving, want voor niets gaat de zon op. Je moet waar dan ook hard aan werken wil je resultaat halen. Maar ook dat komt erg overeen met wat de Islam voorschrijft. Je kunt in mijn ogen dan ook uitstekend een goede moslim zijn in tegelijkertijd een volwaardige Nederlander die meebouwt aan deze samenleving!!
 
-  Wat zijn twee concrete zaken die familie van iemand die depressief is kan doen?
Ondersteun degene met een depressie om hulp te zoeken als hij er zelf niet meer uitkomt. Ga met hem mee naar de huisarts, of ga zelf naar de huisarts om met hem te bespreken dat je zulk een familielid hebt waar je je zorgen over maakt. Een goede huisarts legt dan een huisbezoek af. Het belangrijkste: altijd in gesprek blijven met je depressieve familielid. Via het contact bewerkstellig je verandering. Mokken en/of vermijden helpt niemand vooruit.

Arkin Marokko Media Innovatiefonds Zorgverzekeraars Stichting Voorzorg Utrecht Skanfonds